USG jamy brzusznej u pacjenta onkologicznego

Ultrasonografia (USG) to badanie obrazowe wykorzystujące fale dźwiękowe – bezbolesne, bez promieniowania, możliwe do powtarzania dowolnie często. W jamie brzusznej pozwala obejrzeć wątrobę, śledzionę, nerki, nadnercza, pęcherz, prostatę, żołądek i jelita, trzustkę, macicę i jajniki oraz węzły chłonne, których w badaniu klinicznym nie da się wyczuć. U pacjenta onkologicznego USG odpowiada na dwa pytania: gdzie jest guz pierwotny, jeśli podejrzewamy go w brzuchu, oraz czy nowotwór wykryty gdzie indziej – w skórze, kości, gruczole mlekowym – dał przerzuty do narządów wewnętrznych lub węzłów. Jest obok RTG klatki piersiowej podstawowym elementem stagingu.

W naszej klinice USG ma dwa poziomy. Podczas konsultacji onkologicznej onkolog wykonuje USG przeglądowe – szybkie badanie bez opisu, które od razu odpowiada, czy w brzuchu jest coś, co wymaga uwagi: wolny płyn, duży guz, wyraźnie powiększone węzły. Pełne badanie jamy brzusznej z systematyczną oceną każdego narządu i pisemnym opisem wykonuje nasz radiolog – to ono jest podstawą stagingu i planu leczenia. Oba badania odbywają się w tym samym budynku, choć pełne badanie z opisem radiologa nie zawsze jest dostępne tego samego dnia co konsultacja. Wykonujemy je na stacjonarnym ultrasonografie wysokiej klasy, przeznaczonym do zaawansowanej diagnostyki weterynaryjnej – bardzo dobra jakość obrazu, także z głębiej położonych struktur, pozwala rzetelnie ocenić narządy i węzły chłonne zarówno u małego kota, jak i u dużego psa.

USG jest niezastąpione przy guzie śledziony, guzach wątroby, nowotworach jelit – w tym chłoniaku jelit u kota – guzie pęcherza, guzach nadnerczy, nerek i prostaty. Ma też ograniczenia: obraz nie mówi, jaki to nowotwór – o tym decyduje badanie komórek lub tkanki, dlatego podejrzane zmiany nakłuwamy pod kontrolą USG, co robimy rutynowo.

Kwalifikacja

Pełne USG jamy brzusznej wykonujemy u każdego pacjenta z rozpoznanym nowotworem złośliwym w ramach stagingu – przed decyzją o operacji, chemioterapii czy skierowaniu na radioterapię – oraz u pacjentów z objawami wskazującymi na chorobę w jamie brzusznej: chudnięciem, przewlekłymi wymiotami lub biegunką, krwiomoczem, powiększeniem obrysu brzucha, anemią bez wyraźnej przyczyny, nawracającą gorączką. Wskazaniem są też nieprawidłowe wyniki krwi, np. podwyższone enzymy wątrobowe lub nietypowa hipoglikemia (obniżony cukier), która nasuwa podejrzenie insulinomy, oraz zmiany znalezione przypadkowo w innym badaniu. W trakcie leczenia USG służy do oceny odpowiedzi – czy guz, węzły lub przerzuty się zmniejszają – a po jego zakończeniu do kontroli nawrotów, w rytmie zależnym od nowotworu.

Do badania pacjent powinien być na czczo – pełny żołądek i gazy w jelitach zasłaniają część narządów – wodę może pić; korzystnie jest też, by nie oddawał moczu bezpośrednio przed wizytą, bo wypełniony pęcherz ocenia się łatwiej. Sierść na brzuchu golimy, bo powietrze między włosami psuje obraz; u psów długowłosych warto o tym wiedzieć wcześniej. Sedacja zwykle nie jest potrzebna – badanie jest bezbolesne, a pacjent leży na plecach lub boku na miękkim materacu; proponujemy ją tylko przy dużym stresie, bólu brzucha lub gdy planujemy nakłucie głębokiej zmiany. Zabierz opisy i obrazy wcześniejszych badań USG, jeśli były wykonane gdzie indziej – porównanie w czasie jest bardzo cenne.

Przebieg

USG przeglądowe na konsultacji trwa kilka minut: onkolog przesuwa głowicę po brzuchu i szuka zmian, które zmieniłyby tok wizyty – dużego guza śledziony, płynu, wyraźnie powiększonych węzłów – i od razu decyduje, czy potrzebne jest pełne badanie tego samego dnia, czy można je zaplanować. Pełne badanie wykonuje nasz radiolog: systematycznie, narząd po narządzie, ocenia wielkość, kształt, strukturę i ukrwienie wątroby, śledziony, nerek, nadnerczy, pęcherza, prostaty lub macicy i jajników, żołądka, jelit, trzustki oraz wszystkie dostępne węzły chłonne, mierzy każdą zmianę i dokumentuje ją obrazami. Trwa to zwykle 20-40 minut. Wynikiem jest pisemny opis z pomiarami, który omawia z Tobą onkolog i który trafia do dokumentacji – możesz go zabrać do swojego lekarza prowadzącego.

Gdy w badaniu widać zmianę ogniskową – guzek w wątrobie, powiększony węzeł, zgrubienie ściany jelita, guz nadnercza – zwykle od razu, w trakcie tej samej wizyty, pobieramy z niej materiał biopsją cienkoigłową pod kontrolą USG: igłę prowadzimy na ekranie dokładnie do zmiany – wysoka rozdzielczość obrazu pozwala bezpiecznie trafić nawet w niewielkie, głęboko położone ognisko – co trwa kilka sekund i zwykle nie wymaga sedacji. Preparat ocenia na miejscu lek. wet. Monika Morawska w ramach cytologii. Jeśli komórki są nieoznaczalne, w wybranych przypadkach – gdy zmiana leży w wątrobie, nerce lub prostacie – rozważamy biopsję gruboigłową pod USG w krótkiej sedacji, po wcześniejszym sprawdzeniu krzepnięcia krwi w zewnętrznym laboratorium; nie jest to jednak rutynowy kolejny krok. Śledziony z guzem zwykle nie nakłuwamy – ryzyko krwawienia jest zbyt duże, a rozpoznanie daje dopiero splenektomia z histopatologią.

Wynik i co dalej

Opis radiologa i wynik cytologii zestawiamy z resztą stagingu – RTG klatki piersiowej, badaniem węzłów, wynikami krwi – i na tej podstawie określamy stopień zaawansowania choroby. Brak zmian w jamie brzusznej przy nowotworze skóry, kości czy gruczołu mlekowego jest dobrą wiadomością, która pozwala planować leczenie radykalne; znalezienie przerzutów w wątrobie lub węzłach zmienia cel leczenia i o tym rozmawiamy od razu, z obrazami na ekranie. Zmiana wykryta jako guz pierwotny – np. w wątrobie (rak wątrobowokomórkowy bywa operacyjny), w jelicie, nerce czy jajniku (nowotwory jajników i macicy) – prowadzi do planowania operacji, a przy guzie pęcherza w wybranych przypadkach do elektrochemioterapii z użyciem elektrody cewnikowej. USG określa też, czy zmiana jest w ogóle resekcyjna: jak blisko dużych naczyń leży, czy nacieka sąsiednie narządy.

Nie każda zmiana w USG to nowotwór – guzki rozrostowe wątroby i śledziony u starszych psów są częste i łagodne, a węzły powiększają się także z powodu zapalenia. Dlatego wynik czytamy w kontekście i nie wyciągamy wniosków z samego obrazu; w niejednoznacznych sytuacjach powtarzamy badanie po kilku tygodniach, żeby ocenić dynamikę. W trakcie chemioterapii USG wykonujemy co kilka cykli, a po zakończeniu leczenia w kontroli – porównując zawsze z poprzednim opisem i pomiarami, bo zmiana wymiaru o kilka milimetrów ma znaczenie tylko wtedy, gdy mierzy się ją tak samo. Pacjent skierowany dostaje opis i obrazy dla swojego lekarza; kolejne badania kontrolne mogą odbywać się u niego lub u nas. Cała ścieżka od objawu do rozpoznania jest opisana na karcie diagnostyka nowotworów.