Biopsja aspiracyjna cienkoigłowa guza (BAC/FNA)

Biopsja aspiracyjna cienkoigłowa – w skrócie BAC, po angielsku FNA (fine needle aspiration) – to pobranie komórek z guza cienką igłą podłączoną do strzykawki, którą wytwarzamy podciśnienie zasysające materiał. To bliska krewna cytologii: różnica polega na sposobie pobrania (aspiracja zamiast samego nakłucia), a materiał oceniamy tak samo – pod mikroskopem, na miejscu. Aspirację stosujemy tam, gdzie samo nakłucie daje zbyt mało komórek: w guzach zwartych, w narządach wewnętrznych, w zmianach zawierających płyn.

Największą wartość BAC ma w narządach, do których nie da się dojść palcami: węzłach chłonnych jamy brzusznej, nerkach, tarczycy czy zmianach w klatce piersiowej (śledzionę i wątrobę biopsjujemy metodą bez aspiracji – FNB). Wykonujemy ją wtedy pod kontrolą USG – widzimy igłę na ekranie i prowadzimy ją dokładnie do zmiany, omijając naczynia. Dzięki temu bez otwierania jamy brzusznej możemy odpowiedzieć na pytanie, czy zmiana w narządzie jest przerzutem, guzem pierwotnym czy zmianą łagodną – co przy stagingu często decyduje o całym planie leczenia.

BAC ma też ograniczenia: nie ocenia budowy tkanki i marginesów, a przy niektórych guzach – silnie unaczynionych lub grożących krwawieniem – jej nie wykonujemy, tylko od razu planujemy biopsję gruboigłową lub usunięcie zmiany. O wyborze metody decydujemy na konsultacji, patrząc na położenie, wielkość i unaczynienie guza.

Kwalifikacja

Do BAC kwalifikują się zmiany, z których samo nakłucie nie daje wystarczającego materiału, oraz wszystkie zmiany w narządach wewnętrznych dostępne pod kontrolą USG: guzy i ogniska w nerkach, węzłach chłonnych jamy brzusznej, guzy tarczycy, zmiany w klatce piersiowej przylegające do ściany, a także płyn w jamie brzusznej lub opłucnej (śledzionę i wątrobę biopsjujemy metodą bez aspiracji – FNB). Wykonujemy ją u pacjentów z nowo wykrytą zmianą w USG, u pacjentów w trakcie stagingu, gdy trzeba ustalić, czy ognisko w narządzie jest przerzutem, oraz w kontroli leczenia, gdy zmiana zmienia wielkość. BAC jest też właściwa przy guzach skóry i tkanki podskórnej, które są zwarte lub torbielowate, oraz przy mastocytomie, gdzie potrzebujemy dobrej jakości preparatu.

Nie wykonujemy BAC, gdy ryzyko przewyższa korzyść: przy guzach śledziony podejrzanych o naczyniakomięsaka (grożą krwawieniem i rozsiewem, więc śledzionę usuwamy w całości), przy guzach pęcherza moczowego (ryzyko rozsiewu po drodze igły – tam stosujemy inne metody) i u pacjentów z zaburzeniami krzepnięcia. Przed nakłuciem narządu wewnętrznego wykonujemy w naszym laboratorium morfologię; krzepnięcie krwi sprawdzamy wcześniej, bo to badanie wysyłamy do zewnętrznego laboratorium. Pacjent powinien być na czczo, bo nakłucie odbywa się zwykle w krótkiej sedacji. Zabierz na wizytę wcześniejsze opisy USG – pozwolą nam od razu zaplanować badanie.

Przebieg badania

Zmiany powierzchowne nakłuwamy w gabinecie, bez znieczulenia, w obecności opiekuna: skórę odkażamy, guz przytrzymujemy palcami, wprowadzamy cienką igłę z nałożoną strzykawką i wykonujemy kilka ruchów z aspiracją, po czym materiał rozprowadzamy na szkiełkach. Zwykle pobieramy kilka preparatów z różnych części zmiany, bo guzy bywają niejednorodne, a w części centralnej często jest martwica. Przy zmianach torbielowatych aspirujemy płyn i oceniamy zarówno płyn, jak i ścianę zmiany.

Narządy wewnętrzne nakłuwamy pod kontrolą USG w krótkiej sedacji – pacjent leży spokojnie, my widzimy igłę na ekranie i prowadzimy ją do zmiany, omijając duże naczynia i sąsiednie narządy. Głowicę i skórę przygotowujemy jałowo. Samo nakłucie trwa kilka minut; po nim pacjent zostaje na obserwacji w szpitalu dziennym, gdzie kontrolujemy, czy w miejscu nakłucia nie pojawia się krwawienie, i wraca do domu tego samego dnia. Przy nakłuciach śledziony i wątroby po zabiegu powtarzamy przeglądowe USG, żeby sprawdzić, czy wokół narządu nie gromadzi się płyn.

Preparaty oceniamy na miejscu: lek. wet. Monika Morawska ogląda je pod mikroskopem jeszcze w trakcie wizyty, a w razie wątpliwości konsultuje ze specjalistą cytologiem. Jeśli materiał jest skąpy lub nieczytelny, mówimy o tym od razu i proponujemy ponowne pobranie lub biopsję tkankową, zamiast wydawać niepewny wynik.

Wynik i co dalej

Wynik biopsji powierzchownej znasz przed wyjściem z gabinetu; wynik nakłucia narządu wewnętrznego omawiamy po wybudzeniu pacjenta, na tej samej wizycie. Jeśli zmiana okazuje się łagodna – guzkiem rozrostowym, torbielą, ogniskiem zapalnym – często kończymy na kontroli USG za kilka miesięcy. Jeśli BAC potwierdza nowotwór, ustalamy, czy jest to guz pierwotny, czy przerzut, i włączamy tę informację do stagingu: przerzut w wątrobie czy węźle jamy brzusznej zmienia plan leczenia bardziej niż jakikolwiek inny wynik. Kolejnym krokiem może być operacja, chemioterapia lub, przy chorobie rozsianej, rozmowa o leczeniu nastawionym na komfort.

Wynik konsultacji preparatu ze specjalistą cytologiem przesyłamy mailem wraz z interpretacją. Jeśli BAC nie rozstrzyga, nie odkładamy diagnostyki: planujemy biopsję gruboigłową albo usunięcie zmiany z badaniem histopatologicznym. Pacjent skierowany przez innego lekarza wraca do niego z opisem badania i propozycją dalszych kroków.

W domu po nakłuciu narządu wewnętrznego obserwuj pacjenta przez dobę: osłabienie, bladość dziąseł, powiększający się brzuch lub przyspieszony oddech wymagają natychmiastowego kontaktu – to rzadkie objawy krwawienia, ale trzeba je znać. Miejsce nakłucia na skórze nie wymaga pielęgnacji.