Zapalenie błony śluzowej jamy ustnej

Zapalenie błony śluzowej jamy ustnej (stomatitis) to stan zapalny wyściółki jamy ustnej poza samym dziąsłem – policzków, podniebienia, języka, dna jamy ustnej, łuków podniebiennych i gardła. W odróżnieniu od zapalenia dziąseł, które dotyczy tylko brzegu dziąsła przy zębie, stomatitis obejmuje większe powierzchnie i jest zwykle znacznie bardziej bolesne. Błona śluzowa jest czerwona, obrzęknięta, często owrzodzona, czasem pokryta nalotem lub krwawiąca.

Stomatitis to objaw, a nie jedno rozpoznanie – przyczyn jest wiele. Najczęstsza to bakterie płytki nazębnej i kamień, które drażnią błonę śluzową przylegającą do zębów, tworząc owrzodzenia „kontaktowe” na policzkach. U kotów osobną, częstą przyczyną jest przewlekłe zapalenie jamy ustnej (FCGS), w którym układ odpornościowy reaguje nadmiernie na własną płytkę. Do zapalenia błony śluzowej prowadzą też choroby ogólne: niewydolność nerek, w której toksyny mocznicowe uszkadzają śluzówkę, cukrzyca, zakażenia wirusowe u kotów (kaliciwirus, wirus białaczki FeLV i niedoboru odporności FIV), choroby autoimmunologiczne, niektóre leki, a także oparzenia – chemiczne po polizaniu środków czystości lub elektryczne po przegryzieniu kabla. U psów niektóre rasy mają skłonność do przewlekłego, owrzodzeniowego zapalenia w miejscu styku śluzówki z zębami.

Objawy są zwykle wyraźne: ślinienie, czasem z domieszką krwi, silny, nieprzyjemny zapach z pyska, ból przy jedzeniu – zwierzę podchodzi do miski, próbuje i odchodzi, wypuszcza jedzenie, krzyczy przy ziewaniu, unika dotykania pyska, przestaje się myć. Z czasem chudnie i traci sierść na brodzie od ciągłego ślinienia.

Bez leczenia zapalenie błony śluzowej nie ustępuje, dopóki trwa jego przyczyna. Przewlekły ból prowadzi do niedożywienia i odwodnienia, a nierozpoznana choroba ogólna – nerek czy wirusowa – postępuje. Dlatego przy stomatitis nie leczymy samych objawów, tylko szukamy, co za nimi stoi.

Diagnostyka

Na konsultacji stomatologicznej zaczynamy od rozmowy: od kiedy trwają objawy, czy zwierzę mogło polizać coś żrącego lub przegryźć kabel, jakie leki dostaje, czy pije więcej, czy chudnie, czy kot wychodzi na zewnątrz i czy jest szczepiony. Potem lek. wet. Amanda Klocek przeprowadza badanie jamy ustnej – na tyle, na ile pozwala ból pacjenta. Oceniamy, gdzie leżą zmiany: owrzodzenia policzków naprzeciw zębów z kamieniem wskazują na płytkę, zapalenie tylnej części jamy ustnej i łuków podniebiennych u kota – na FCGS, owrzodzenia języka – na wirusy, oparzenie lub mocznicę, a pojedyncza, asymetryczna zmiana budzi podejrzenie guza jamy ustnej.

Ponieważ stomatitis bywa pierwszym sygnałem choroby ogólnej, w trakcie tej samej wizyty wykonujemy badania krwi w naszym laboratorium – morfologię i biochemię z oceną nerek – i wynik omawiamy jeszcze przed wyjściem. U kotów dodatkowo wykonujemy na miejscu testy w kierunku wirusów FeLV i FIV, a przy podejrzeniu kaliciwirusa pobieramy wymaz. To nie jest nadmiar ostrożności: leczenie stomatologiczne u kota z nierozpoznaną niewydolnością nerek czy wirusem musi wyglądać inaczej.

Jeśli badanie u przytomnego pacjenta jest niemożliwe z powodu bólu albo trzeba ocenić zęby pod zmienioną śluzówką, wykonujemy pełną ocenę stomatologiczną w znieczuleniu ze stomatologicznym RTG wewnątrzustnym, a z podejrzanych, nietypowych lub niegojących się zmian pobieramy wycinek do badania histopatologicznego, które wysyłamy do histopatologów, z którymi stale współpracujemy. Na wynik czekamy od tygodnia do miesiąca.

Leczenie

Leczenie zależy od przyczyny, dlatego nie ma jednego schematu. Gdy zapalenie wywołuje płytka i kamień, podstawą jest sanacja jamy ustnej w znieczuleniu z dokładnym oczyszczeniem przestrzeni pod dziąsłem, a zęby z zaawansowaną chorobą przyzębia, resorpcją lub złamaniem usuwamy w tym samym zabiegu – ekstrakcja jest u nas jedyną metodą leczenia zęba bez rokowania, nie wykonujemy leczenia kanałowego. Przy owrzodzeniach kontaktowych na policzkach usunięcie źródła płytki, czyli zęba, z którym śluzówka się styka, bywa jedynym sposobem, żeby zmiana się zagoiła. Zabieg odbywa się w znieczuleniu wziewnym, z kardiomonitorem, aktywnym ogrzewaniem i blokadami nerwów dla kontroli bólu, a pacjent wraca do domu tego samego dnia.

U kota z przewlekłym zapaleniem jamy ustnej postępowanie jest inne i dłuższe – jego podstawą są ekstrakcje zębów policzkowych lub wszystkich zębów oraz leczenie farmakologiczne; opisujemy je na karcie leczenie przewlekłego zapalenia jamy ustnej u kota. Gdy przyczyną jest choroba ogólna, leczymy przede wszystkim ją: nawadniamy i prowadzimy pacjenta z niewydolnością nerek, wyrównujemy cukrzycę, a przy zakażeniach wirusowych łagodzimy objawy i wspieramy organizm, bo samego wirusa nie da się usunąć. Oparzenia chemiczne i elektryczne leczymy objawowo – płukanie, osłona śluzówki, leki przeciwbólowe, karmienie miękkim jedzeniem – a martwą tkankę, jeśli powstanie, usuwamy chirurgicznie. Jeśli zapalenie wywołał lek, zmieniamy go w porozumieniu z lekarzem prowadzącym.

Niezależnie od przyczyny zawsze leczymy ból: bez tego zwierzę nie je, nie pije i nie goi się. Dobieramy leki przeciwbólowe i przeciwzapalne odpowiednie do stanu nerek i wątroby pacjenta, a antybiotyk włączamy tylko wtedy, gdy zakażenie bakteryjne jest istotną częścią problemu, a nie rutynowo. Jeśli wycinek wykaże nowotwór złośliwy, pacjent trafia pod opiekę naszej onkologii, a plan omawiamy wspólnie.

Rokowania i kontrola

Rokowanie zależy od przyczyny. Zapalenie wywołane płytką i kamieniem po sanacji i usunięciu zębów bez rokowania ustępuje zwykle w pełni – warunkiem jest utrzymanie higieny w domu, bo płytka odkłada się na nowo. Oparzenia i podrażnienia polekowe goją się po usunięciu czynnika drażniącego, choć rozległe oparzenia elektryczne wymagają czasu i czasem kilku etapów leczenia. Przy chorobach ogólnych stan jamy ustnej poprawia się na tyle, na ile uda się kontrolować chorobę podstawową – u kota z niewydolnością nerek zapalenie potrafi nawracać wraz z pogorszeniem nerek. FCGS jest chorobą przewlekłą – po ekstrakcjach u wielu kotów objawy ustępują lub znacznie łagodnieją, u części wymagane jest dalsze leczenie farmakologiczne.

Po zabiegu zalecamy kontrolę, na której oceniamy gojenie śluzówki, apetyt i komfort pacjenta oraz w razie potrzeby korygujemy leczenie. Dokumentację i zdjęcia RTG wysyłamy Ci e-mailem. Przy stomatitis związanym z chorobą ogólną kontrole obejmują też powtarzane badania krwi, bo jama ustna jest u takiego pacjenta dobrym „wskaźnikiem” tego, co dzieje się w organizmie.

Profilaktyka to przede wszystkim codzienne szczotkowanie zębów, które ogranicza płytkę – najczęstszy czynnik podtrzymujący zapalenie – oraz regularne badanie jamy ustnej na wizytach profilaktycznych. U kotów dochodzą do tego szczepienia, które obejmują kaliciwirusa, oraz ograniczenie kontaktu z kotami o nieznanym statusie wirusowym. Warto też zabezpieczyć kable i środki czystości, zwłaszcza w domu z młodym zwierzęciem. Jeśli po leczeniu zauważysz nawrót ślinienia, zapachu z pyska, bólu przy jedzeniu lub nową zmianę w jamie ustnej – zgłoś się od razu, nie czekając na planowany termin.