Zapalenie zatok okołoodbytowych u psa

Zatoki okołoodbytowe to dwa niewielkie woreczki położone po obu stronach odbytu, tuż pod skórą, wyścielone gruczołami, które produkują gęstą, ostro pachnącą wydzielinę. Służy ona psom do znakowania terenu i w zdrowiu opróżnia się sama przy każdym oddaniu odpowiednio uformowanego kału, który uciska zatoki od środka. Choroba zaczyna się wtedy, gdy ten mechanizm zawodzi: wydzielina zalega, gęstnieje i przepełnia zatokę.

Przepełnienie jest pierwszym etapem i daje głównie dyskomfort. Zalegająca treść to jednak doskonała pożywka dla bakterii, więc kolejnym etapem jest zapalenie zatoki, a potem ropień – bolesny, gorący obrzęk obok odbytu, który w końcu pęka przez skórę, tworząc sączącą się ranę lub przetokę, czyli kanał, którym ropa wydostaje się na zewnątrz. U części psów cykl ten powtarza się wielokrotnie, bo przyczyna leży poza samą zatoką. Najczęściej jest nią zbyt miękki lub luźny kał, który nie uciska zatok, alergia – zwłaszcza pokarmowa i atopowa – która powoduje obrzęk ujść zatok i zmianę składu wydzieliny, a także otyłość, łojotok i zbyt wąskie przewody wyprowadzające, które częściej spotykamy u psów małych ras.

Objawy są łatwe do zauważenia, ale bywają mylnie tłumaczone pasożytami. Pies saneczkuje, czyli ociera pupą o podłogę, intensywnie liże lub gryzie okolicę odbytu i nasadę ogona, ogląda się na zad, ma trudność z siadaniem, a przy oddawaniu kału napina się i piszczy. Wokół odbytu unosi się charakterystyczny rybi zapach. Ropień widać jako jednostronny, bolesny, czerwonofioletowy obrzęk obok odbytu; po pęknięciu pojawia się rana z ropną lub krwistą wydzieliną. Podobne objawy daje też świąd okolicy krocza z innych przyczyn, dlatego zawsze sprawdzamy zatoki w badaniu.

Nieleczone zapalenie przechodzi w ropień i przetokę, gojenie trwa długo, a przy nawrotach tkanki wokół zatoki bliznowacieją, co utrudnia ich opróżnianie i napędza kolejne epizody.

Diagnostyka

Rozpoznanie stawiamy w trakcie konsultacji dermatologicznej na podstawie badania okolicy odbytu i badania przez odbyt, w którym oceniamy wielkość i wypełnienie obu zatok, ich bolesność, konsystencję treści oraz drożność przewodów wyprowadzających. Zdrowa zatoka jest niewyczuwalna lub miękka i daje się łatwo opróżnić; zatoka chora jest napięta, bolesna, a jej treść gęsta, grudkowata, ropna lub podbarwiona krwią. Oglądamy też skórę krocza i nasady ogona, bo zaczerwienienie, strupy i nadżerki w tej okolicy mówią nam o tle alergicznym.

Z opróżnionej treści wykonujemy cytologię i oceniamy ją pod mikroskopem od razu: obecność licznych komórek zapalnych i bakterii wewnątrz nich odróżnia zapalenie od zwykłego przepełnienia i decyduje, czy w ogóle potrzebne są leki przeciwbakteryjne. Przy ropniu lub nawrotach pobieramy materiał na posiew z antybiogramem, żeby leczenie było celowane. Jeśli pies ma równocześnie luźny kał, świąd łap i uszu lub sezonowe zaostrzenia, poszerzamy diagnostykę o wątek alergiczny – od diety eliminacyjnej po testy alergiczne w kierunku alergenów środowiskowych.

Ważnym elementem badania jest ocena, czy w ścianie zatoki nie ma guza. Gruczolakorak zatok okołoodbytowych, czyli złośliwy nowotwór gruczołów zatoki, u starszych psów potrafi dawać dokładnie te same objawy co zapalenie – jednostronny obrzęk, ból, trudności z oddawaniem kału – a bywa wykrywany dopiero przy badaniu przez odbyt. Każde twarde, nieregularne zgrubienie w ścianie zatoki nakłuwamy cienką igłą i oceniamy cytologicznie na miejscu; jeśli obraz wskazuje na nowotwór, dalsze prowadzenie przejmuje w tym samym budynku nasza onkologia, bo guz zatoki wymaga innego postępowania niż zapalenie i szybkiej oceny, czy nie zajął węzłów chłonnych. U psów w podeszłym wieku z nawracającym „zapaleniem” to badanie wykonujemy z zasady.

Leczenie

Przepełnienie i niepowikłane zapalenie leczymy na miejscu, w trakcie wizyty. Zatoki opróżniamy ręcznie, a przy gęstej lub ropnej treści płuczemy je przez przewód wyprowadzający i podajemy do ich wnętrza lek miejscowy o działaniu przeciwzapalnym i przeciwbakteryjnym. Zabieg jest nieprzyjemny, ale krótki; u psów bardzo bolesnych lub lękliwych wykonujemy go w sedacji. Leki ogólne włączamy tylko wtedy, gdy cytologia potwierdza zakażenie – sam nieprzyjemny zapach nie jest wskazaniem do antybiotyku. Uzupełniamy to lekami przeciwbólowymi, żeby pies przestał lizać i drażnić okolicę.

Ropień wymaga innego postępowania. Jeśli jeszcze nie pękł, nacinamy go w sedacji lub krótkim znieczuleniu, oczyszczamy jamę i zapewniamy odpływ wydzieliny; jeśli już pękł, opracowujemy ranę i płuczemy przetokę. Leczenie przeciwbakteryjne prowadzimy według antybiogramu, a rana goi się otwarta, przy codziennym oczyszczaniu w domu i kołnierzu, który uniemożliwia lizanie. Pies po zabiegu zostaje u nas na obserwacji w godzinach pracy i wraca do domu wieczorem – pracujemy jako szpital dzienny.

Przy nawrotach kluczowe jest leczenie przyczyny, a nie tylko kolejne opróżnianie. Zmieniamy konsystencję kału dietą bogatszą w błonnik, żeby stolec skutecznie uciskał zatoki, redukujemy masę ciała u psów otyłych i leczymy alergię – u psów atopowych wpisujemy okolicę odbytu do planu terapii proaktywnej, a przy alergii pokarmowej utrzymujemy dobraną dietę na stałe. Ustalamy też z Tobą, czy i jak często kontrolnie opróżniać zatoki; rutynowe wyciskanie u zdrowego psa jest zbędne i może je podrażniać. Gdy mimo tego zapalenia i ropnie wracają uporczywie albo przetoka nie chce się zamknąć, rozwiązaniem jest sakulektomia, czyli chirurgiczne usunięcie obu zatok w znieczuleniu wziewnym z pełnym monitorowaniem. Decyzję o zabiegu podejmujemy wspólnie, po wyczerpaniu leczenia zachowawczego, bo po usunięciu zatok pies nie traci niczego istotnego dla zdrowia.

Rokowania i życie z chorobą

Pojedynczy epizod przepełnienia lub zapalenia po prawidłowym opróżnieniu ustępuje i u wielu psów nigdy się nie powtarza. Ropień goi się w ciągu kilku tygodni, zwykle bez trwałych następstw, choć po kilku ropniach tkanki wokół zatoki bliznowacieją i kolejne epizody stają się bardziej prawdopodobne. Rokowanie przy nawracającym zapaleniu zależy od tego, czy uda się opanować przyczynę: pies z dobrze kontrolowaną alergią i uformowanym kałem ma znacznie mniej nawrotów niż pies, u którego leczymy tylko objaw. Po sakulektomii problem ustaje definitywnie; rzadkim powikłaniem zabiegu bywa przejściowe osłabienie kontroli nad oddawaniem kału, które w większości przypadków mija.

W domu zwracaj uwagę na saneczkowanie, lizanie okolicy odbytu i zmianę zapachu – to zwykle pierwsze sygnały przepełnienia, na długo przed ropniem. Nie wyciskaj zatok samodzielnie bez instruktażu, bo niewłaściwie wykonany ucisk boli i może uszkodzić przewód wyprowadzający. Dbaj o dobrze uformowany kał: dieta z odpowiednią ilością błonnika, regularne posiłki i utrzymanie prawidłowej masy ciała robią tu więcej niż jakiekolwiek leki. Przy alergii trzymaj się ustalonej diety i schematu pielęgnacji skóry, bo każde zaostrzenie na skórze odbija się także na zatokach.

Kontrole planujemy według przebiegu: po ropniu sprawdzamy gojenie rany i drożność zatoki, przy nawrotach oceniamy zatoki w ustalonych odstępach i modyfikujemy leczenie przyczyny. Zgłoś się pilnie, jeśli obok odbytu pojawia się bolesny obrzęk, pies ma gorączkę i nie chce jeść, z rany sączy się ropa mimo leczenia albo u starszego psa zgrubienie przy odbycie twardnieje i rośnie – to ostatnie może oznaczać guz, a nie zapalenie. Pacjent kierowany otrzymuje dokumentację i może wrócić do lekarza prowadzącego.