Pasożyty skóry u psa i kota (pchły, kleszcze, nużeńce, świerzb)

Ektopasożyty to pasożyty żyjące na skórze i w sierści – w odróżnieniu od pasożytów wewnętrznych, które bytują w jelitach lub narządach. U psów i kotów spotykamy ich kilka grup: owady (pchły, wszy, wszoły, komary), kleszcze oraz roztocza (nużeńce, świerzbowce, Cheyletiella, roztocza uszne). Łączy je to, że drażnią skórę, wywołują świąd i otwierają drogę zakażeniom wtórnym; dzieli – sposób zarażenia, obraz zmian i to, czy są groźne dla ludzi.

Pchły są najczęstsze i najbardziej niedoceniane: na zwierzęciu widać tylko dorosłe osobniki, a większość populacji żyje w domu jako jaja, larwy i poczwarki. Pchły przenoszą tasiemca i u wrażliwych zwierząt wywołują alergiczne pchle zapalenie skóry, w którym już pojedyncze ukąszenie daje silny świąd grzbietu i nasady ogona. Kleszcze same rzadko powodują zmiany skórne, ale przenoszą choroby odkleszczowe, na przykład babeszjozę – dlatego każdy wbity kleszcz to powód do obserwacji psa przez kolejne dni. Nużeńce (Demodex) żyją w mieszkach włosowych każdego psa; chorobę wywołują dopiero wtedy, gdy nadmiernie się namnożą – u szczeniąt z niedojrzałą odpornością (nużyca młodzieńcza) albo u dorosłych psów z chorobą ogólną osłabiającą odporność (nużyca dorosłych). Świerzbowce (Sarcoptes u psa, Notoedres u kota) drążą korytarze w naskórku i dają jeden z najsilniejszych świądów, jakie znamy, a psi świerzb jest zaraźliwy także dla ludzi. Wszy i wszoły bytują w sierści zaniedbanych lub osłabionych zwierząt; Cheyletiella, zwana „wędrującym łupieżem”, wygląda jak poruszające się płatki naskórka na grzbiecie. U kotów spotykamy też nadwrażliwość na ukąszenia komarów – strupy i nadżerki na nosie i brzegach uszu, nasilające się latem.

Objawy zależą od pasożyta, ale wspólnym mianownikiem jest drapanie, przerzedzenie sierści, łupież, strupki i zaczerwienienie. Rozmieszczenie zmian podpowiada sprawcę: grzbiet i nasada ogona – pchły; brzegi małżowin, łokcie i brzuch – świerzb; wokół oczu, pysk i łapy z zapaleniem mieszków – nużyca; grzbiet z obfitym łupieżem – Cheyletiella. Nieleczone pasożyty prowadzą do zakażeń bakteryjnych i drożdżakowych, rozległego łysienia, a przy masowej inwazji pcheł u kociąt i szczeniąt nawet do niedokrwistości.

Diagnostyka

Większość pasożytów skóry rozpoznajemy na miejscu, w trakcie tej samej wizyty, w ramach diagnostyki chorób skóry. Zaczynamy od dokładnego obejrzenia całego zwierzęcia – w tym brzucha, przestrzeni międzypalcowych, uszu i nasady ogona – oraz od wyczesania sierści na białą kartkę: ciemne grudki, które po zwilżeniu zostawiają rdzawą smugę, to odchody pcheł i wystarczają do rozpoznania inwazji nawet wtedy, gdy samych pcheł nie widać. Pytamy też o profilaktykę przeciwpasożytniczą, inne zwierzęta w domu, wyjazdy i o to, czy ktoś z domowników ma swędzące zmiany na skórze – to ostatnie jest silną wskazówką w kierunku świerzbu lub Cheyletielli.

Następnie pobieramy materiał do badań mikroskopowych. Zeskrobiny powierzchowne, w których delikatnie ścieramy wierzchnią warstwę naskórka, służą do wykrywania świerzbowców i Cheyletielli; zeskrobiny głębokie, aż do wystąpienia drobnego krwawienia, pozwalają wydobyć nużeńce z mieszków włosowych. Trichogram, czyli ocena wyrwanych włosów pod mikroskopem, uzupełnia zeskrobiny w miejscach, których nie da się zeskrobać – wokół oczu czy na łapach – i również wykrywa nużeńce. Test z przylepcem zbiera z powierzchni sierści wszoły, jaja wszy i Cheyletiellę. Cytologia zmian skórnych pokazuje, czy do inwazji dołączyły bakterie lub drożdżaki, które trzeba leczyć równolegle. Wszystkie te preparaty oglądamy pod mikroskopem od razu i omawiamy z Tobą wynik na tej samej wizycie.

Trzeba pamiętać, że ujemny wynik nie zawsze wyklucza pasożyta. Świerzbowce Sarcoptes są trudne do znalezienia nawet w wielu zeskrobinach, dlatego przy typowym obrazie – gwałtowny świąd łokci i brzegów uszu, świąd u domowników – stosujemy leczenie próbne i traktujemy ustąpienie objawów jako potwierdzenie. Przy nużycy u dorosłego psa rozpoznanie pasożyta to dopiero początek: szukamy choroby ogólnej, która osłabiła odporność, wykonując badania krwi we własnym laboratorium, a w razie potrzeby badania hormonalne. Psa po ukąszeniu kleszcza, który stał się apatyczny, gorączkuje lub oddaje ciemny mocz, badamy pilnie w kierunku babeszjozy i innych chorób odkleszczowych.

Leczenie

Leczenie pasożytów skóry opiera się dziś głównie na preparatach z grupy izoksazolin – lekach podawanych doustnie lub na skórę, które działają na pchły, kleszcze, nużeńce, świerzbowce i większość pozostałych roztoczy. Dobieramy je do gatunku, wieku i masy zwierzęcia oraz do sytuacji zdrowotnej, bo nie każdy preparat jest odpowiedni dla każdego pacjenta. Nie stosujemy tego samego leku „na wszystko” – kot wymaga innych preparatów niż pies, a część środków dla psów jest dla kotów toksyczna. Szczegóły dawkowania i dobór leku ustalamy na wizycie i zapisujemy w zaleceniach, żeby nic nie było pozostawione domysłom.

Zasada, od której nie odstępujemy: leczymy wszystkie zwierzęta w domu, nie tylko to, które ma objawy. Pchły, świerzbowce i Cheyletiella przechodzą między zwierzętami, a nieleczony „zdrowy” współlokator staje się źródłem ponownego zarażenia. Przy pchłach równie ważne jest środowisko: dokładne odkurzanie, pranie legowisk i koców w wysokiej temperaturze, a w razie potrzeby preparaty do zwalczania stadiów rozwojowych w domu – bez tego leczenie samego zwierzęcia bywa niewystarczające, bo z dywanów przez wiele tygodni wylęgają się nowe pchły. Przy świerzbie ostrzegamy domowników, żeby w razie swędzących zmian na skórze skontaktowali się ze swoim lekarzem – zaraz po wyleczeniu zwierzęcia objawy u ludzi zwykle ustępują.

Równolegle leczymy to, co pasożyty zostawiły po sobie: zakażenia wtórne preparatami miejscowymi, a antybiotyk ogólny włączamy tylko po potwierdzeniu w cytologii; silny świąd przy świerzbie lub alergii pchlej krótkotrwale łagodzimy lekami przeciwświądowymi, żeby zwierzę nie rozdrapywało skóry. Przy nużycy dorosłych leczymy jednocześnie chorobę podstawową, bo bez tego nużeńce będą wracać. Kleszcza wbitego w skórę usuwamy w całości specjalnym narzędziem; jeśli po ukąszeniu pojawiły się objawy ogólne, leczenie choroby odkleszczowej prowadzimy na miejscu w szpitalu dziennym – pacjent zostaje na obserwacji w godzinach pracy i wieczorem wraca do domu. Kontrolę planujemy po kilku tygodniach – przy nużycy i świerzbie powtarzamy zeskrobiny i kończymy leczenie dopiero wtedy, gdy są ujemne.

Profilaktyka i kontrola

Rokowanie przy pasożytach skóry jest dobre – to jedna z nielicznych grup chorób dermatologicznych, które można wyleczyć całkowicie. Nużyca młodzieńcza u szczeniąt często ustępuje wraz z dojrzewaniem odporności, a jej uogólniona postać wymaga leczenia przez dłuższy czas, ale zwykle kończy się dobrze. Nużyca dorosłych rokuje tak, jak choroba, która ją wywołała. Świerzb i wszoły ustępują po prawidłowym leczeniu bez śladu. Trudniejsze bywają pchły w domu z wieloma zwierzętami i grubymi dywanami oraz alergiczne pchle zapalenie skóry, przy którym każde pojedyncze ukąszenie wywołuje nawrót – tu podstawą jest profilaktyka bez przerw.

Profilaktyka to najważniejsza część tej karty. Zalecamy zabezpieczanie psów i kotów przez cały rok, nie tylko „w sezonie” – pchły rozwijają się w ogrzewanym mieszkaniu zimą, a kleszcze są aktywne w każdy cieplejszy dzień. Preparat dobieramy indywidualnie: inny dla kota wychodzącego, inny dla psa biorącego udział w wystawach, inny dla zwierzęcia w domu z małymi dziećmi. Ważne, żeby stosować go regularnie, zgodnie z zaleconym odstępem, i u wszystkich zwierząt w domu jednocześnie. Kot niewychodzący też potrzebuje profilaktyki, jeśli mieszka z psem lub jeśli domownicy mają kontakt z innymi zwierzętami. Regularne czesanie i oglądanie skóry pozwala wychwycić pchle odchody lub kleszcza, zanim pojawią się objawy.

Zgłoś się do nas wcześniej, jeśli pomimo profilaktyki zwierzę zaczyna się drapać, jeśli po ukąszeniu kleszcza pies osłabł, gorączkuje lub oddaje ciemny mocz, albo jeśli u domowników pojawiły się swędzące zmiany. Nawrót nużycy u dorosłego psa po zakończonym leczeniu to sygnał, żeby ponownie poszukać choroby ogólnej. A jeśli świąd utrzymuje się mimo skutecznego odpasożycenia, nie oznacza to niepowodzenia – oznacza, że pasożyty były tylko pierwszym szczeblem i czas przejść do kolejnego etapu diagnostyki świądu.